Welke keuzes maken wij in de teelten, en hoe zorgen we dat we bestand zijn tegen extreem weer en stijgende kosten?
Reflectie op een uitdagend voorjaar – door Gerdien Dijkstra
Aan het begin van het zomerseizoen, nu de dagen weer korter worden en we eindelijk warmer en droger weer mogen verwachten, wil ik jullie graag meenemen in een terugblik op het voorjaar, en delen op welke manier we bij Voedselbos Lingehout omgaan met lastige omstandigheden zoals extreem weer, tegenvallende oogst en hoge (arbeids)kosten.
Een lastig voorjaar
Sinds oktober vorig jaar was het extreem nat weer, gecombineerd met weinig zon en vooral in juni te lage temperaturen. En dat hebben we gemerkt: de grond was moeilijk te bewerken, veel vraat door slakken en achterblijvende groei van de groenten door de koud blijvende bodem. De mooie inrichting van de tuinderij met smalle groentebedden en veel gras maakte het er niet gemakkelijker op. Juist het gras groeide extreem goed en huisvestte de exploderende slakkenpopulaties.
Eenjarige teelt
De groente- en bloementeelt op ons land (totaal 2,5 hectare) zijn grotendeels eenjarige teelten, en dat betekent dat ze snel resultaat en hoge opbrengst kunnen geven, maar ook dat ze enorm gevoelig zijn voor de omstandigheden. Zo werden alle asperges door de slakken opgegeten, en verpieterden spinazie, tuinbonen en peultjes. Daarom ben ik extra trots op ons teelt-team (Romi, Lotus, Mara en Jelte) voor hun veerkracht en positiviteit, en op onze trouwe klanten die meeleven met alle hoogte- en dieptepunten. Want die hoogtepunten waren er zeker ook: vanaf midden april was er prachtige oogst uit de nieuwe kas, en in juni een overvloed aan aardbeien! Doordat we heel veel verschillende groenten en fruit telen, is het minder erg als er eens een oogst tegenvalt.
Meerjarige teelten
De aardbeien die het dit jaar zo goed deden zijn niet heel toevallig een meerjarig gewas. Dat betekent dat we ze in 2022 geplant hebben, en nu voor het tweede achtereenvolgende jaar ervan kunnen oogsten. De grond hoeft in het vroege voorjaar niet bewerkt te worden, en worteldoek houdt het gras (en deels ook de slakken) tegen, en zorgt voor sneller opwarming van de grond. Ook tussen de groentebedden staan rijen vaste struiken: bramen, frambozen en bessen die met weinig onderhoud vele jaren achter elkaar oogst kunnen geven.
Meerjarige gewassen bieden dus stabiliteit, hebben minder onderhoud nodig en zijn beter bestand tegen wisselende omstandigheden. De productiviteit per m2 is -met name de eerste jaren- wel lager dan bij (eenjarige) tuinbouw, en daarom heb je er meer oppervlakte nodig. Het is een kansrijk model, en daarom investeren we door aanleg van het voedselbos juist in deze vorm van voedselproductie.
Een voedselbos als robuust model
Het grootste deel van ons terrein is voedselbos in aanleg. Op 8 hectare verschijnen drie verschillende soorten voedselbos: productiebos, belevingsbos en omgevormde boomgaard. Het zijn experimentele systemen, en die leveren de komende jaren nog nauwelijks oogst op, op een paar handenvol bessen en noten na (zoals honingbes en rode hazelaar op de foto’s hieronder). De aanleg wordt mogelijk gemaakt door ons coöperatieve model: deelnemers die investeren en winst uit de windmolens van Betuwewind die op deze manier terugvloeit naar de omgeving.
De komende jaren gaan we uitvinden op welke manier meerjarige systemen zoals (varianten van) een voedselbos een kostendekkend verdienmodel kunnen vormen. Zodat onze abonnees steeds meer voedselbos oogst kunnen meenemen. En zodat in de toekomst wellicht meer boomgaarden of maisvelden omgevormd kunnen worden naar duurzame landbouwmodellen die rekening houden met -of zelfs profiteren van- de uitdagingen in de landbouw. Waarbij bijvoorbeeld stikstof en CO2 wordt vastgelegd, terwijl de aanplant ook nog beter bestand is tegen extreme droge of natte seizoenen. We willen laten zien dat een dergelijk systeem robuust en onderhoudsarm is, en beter bestand tegen de grillen van het veranderende klimaat. De resultaten van dit experiment laten dus nog even op zich wachten.
In de tussentijd is het belangrijk om vast te stellen dat het voedselbos (in tegenstelling tot de tuinderij) vooral geprofiteerd heeft van de afgelopen natte winter en voorjaar. Bomen die het vorige -veel te droge- voorjaar maar net hadden overleefd, konden nu pas goed gaan wortelen en groeien. En het is heel bijzonder dat zelfs in juni nog bomen en struiken konden planten in de vochtig blijvende grond.
Voor de langere termijn verwachten we dat de lagere opbrengst per hectare van vaste planten deels gecompenseerd wordt door een combinatie van meerdere soorten in lagen, en de teelt van bijzondere -daardoor meer waardevolle- soorten. Verder voorzien we een per hectare een verlaging van de arbeidsdruk, met een verschuiving van vooral planten & wieden bij eenjarige teelten, naar meer oogsten & verwerken in het voedselbos.
Slimme bedrijfsvoering
Bij Voedselbos Lingehout willen we een gevarieerd en gezond aanbod van lokaal geteelde groenten en fruit bieden. En geteeld met respect voor mens en milieu. Betaalbaar ondanks hoge grondprijzen en arbeidskosten. Want onze abonnees nemen het leukste deel van de arbeid -de oogst- voor hun rekening. En blijven op die manier betrokken bij hoe hun voedsel groeit, en genieten bovendien van de mooie omgeving. Door de combinatie van “gewone” groenteteelt met de nieuwe gewassen van een voedselbos zullen we op de langere termijn een mooi gevarieerd aanbod van verse oogst en bewaarbare producten kunnen bieden.
Hoe maken we ons bedrijf in de tussentijd robuust en bestand tegen wisselende omstandigheden?
- Meerjarige teelten die bestendiger zijn tegen extreem weer en minder beheer nodig hebben (geen of weinig irrigatie, niet snoeien / wieden)
- Veel verschillende gewassen, zowel eenjarig als meerjarig
- Werken aan een natuurlijk evenwicht zodat gewassen beter bestand zijn tegen plagen en ziekten
- Slimme “technieken” toepassen zoals een kas, irrigatiesysteem, teeltdoeken, elektrische trekker met werktuigen, etc.
- Naast verse oogst ook verwerkte producten (o.a. appelsap, jam, kruidenthee) en bloemen-planten verkopen om het seizoen te verlengen en voor risico-spreiding
- Risico’s spreiden door andere inkomsten uit bijvoorbeeld educatie en workshops (dit jaar professioneel opgepakt door educatie coördinator Johan Troost)
- Kosten verlagen door slimme teeltmethoden en zelfoogst
- Meer inkomsten door vermijden van tussenhandel (korte keten)
- Flexibiliteit in aanpassen van het systeem, zoals andere teelten, bredere groentebedden
Het sociale en verbindende doel van het voedselbos is voor ons nu al meer dan geslaagd, en de bedrijfsmatige dilemma’s en tegenslagen maken ons extra creatief om oplossingen te vinden. De fijne samenwerking met het team, vele vrijwilligers en de abonnees geven elke werkdag een gouden randje!
Verder verheugen we ons dit jaar op de nieuwe schuur en een professioneel irrigatiesysteem voor de tuinderij. Al kunnen we het ons nu even niet voorstellen, ooklange droge perioden zullen in de toekomst weer een uitdaging zijn 😉